Zwrot dotacji to jedna z kar nakładanych w przypadku stwierdzenia, że beneficjent Funduszy Europejskich dopuścił się nieprawidłowości w realizacji projektu. Występuje ona wówczas, gdy beneficjent lub inny podmiot biorący udział w realizowaniu projektu naruszy przepisy prawa wspólnotowego lub prawa krajowego.
Pod pojęciem „przepisów prawa” należy rozumieć szereg aktów prawa wspólnotowego (np. rozporządzenia, dyrektywy) i prawa krajowego (np. ustawy, rozporządzenia) oraz postanowienia innych dokumentów nakładających na beneficjenta określone obowiązki (np. umowa o dofinansowanie projektu, wytyczne Instytucji Zarządzającej lub wytyczne Ministra Rozwoju Regionalnego, itp.).
Należy podkreślić, że wśród wymienionych dokumentów umowa o dofinansowanie projektu stanowi dla beneficjenta najważniejszy dokument określający warunki realizacji przedsięwzięcia. Jakiekolwiek odstępstwo od jej postanowień może zostać uznane przez instytucję kontrolującą jako nieprawidłowości.
Wystąpienie nieprawidłowości niekoniecznie musi wynikać z działań beneficjenta realizującego współfinansowany projekt. Taka sytuacja może wystąpić wskutek naruszenia przepisów prawa przez inny podmiot zaangażowany w realizację projektu, np. wybranego podwykonawcę. Jednakże ostateczną odpowiedzialność za nieprawidłowe działania ponosi beneficjent, ponieważ to właśnie on jest zobowiązany do prawidłowej realizacji przedsięwzięcia.
Częstymi przyczynami wystąpienia nieprawidłowości są:
- nieznajomość przepisów prawnych, w szczególności przepisów prawa zamówień publicznych oraz dokumentów dotyczących wdrażania Programu,
- niestosowanie przez beneficjentów zasad określonych w umowie o dofinansowanie projektu,
- zmienność przepisów prawa,
- nierzetelność lub niedokładność przedkładanych przez beneficjenta dokumentów, sporządzanie na ostatnią chwilę sprawozdań z realizacji projektu oraz wniosków o płatność (brak dokumentacji, błędy rachunkowe).
Katalog skutków nieprawidłowości dla beneficjenta jest następujący:
- Kara pozbawienia wolności,
-
Zwrot wszystkich środków dofinansowania - sankcja ta jest stosowana w przypadku niezrealizowania przedsięwzięcia zgodnie z postanowieniami umowy o dofinansowanie projektu i zależy od rodzaju stwierdzonych nieprawidłowości,
-
Wykluczenie z możliwości otrzymania dofinansowania w przyszłości - wykorzystanie przez beneficjenta środków niezgodnie z przeznaczeniem,
-
Zwrot części przekazanych beneficjentowi środków w związku z uznaniem niektórych wydatków za nieprawidłowe,
-
Odmowa refundacji wydatków uznanych za nieprawidłowe,
-
Potrącenie środków uznanych za nieprawidłowe z kolejnej transzy dotacji,
-
Naprawienie szkody – sankcja ta polega na konieczności ponownego przeprowadzenia działań, które zostały uznane za nieprawidłowe i nie mają istotnych konsekwencji finansowych dla realizacji projektu. Z taką sytuacją możemy się spotkać, jeżeli został popełniony błąd przy składaniu wniosku o płatność lub w trakcie procedur przetargowych.